หมายเหตุ อยากลงรูปโปสเตอร์ละครใบ้ แต่ทำไม่เป็นน่ะ ; (

เราอาจไม่ได้หัวเราะสิ่งเดียวกัน

ใครที่มีโอกาสได้ไปชมละครใบ้ (ชื่อจริงคือ ละครใบ้ในกรุงเทพฯ ครั้งที่ 9-Pantomime in BKK 9) คงกลับบ้านไปด้วยความรู้สึกชื่นมื่นคล้ายๆ กัน

ซึ่งก็ไม่น่าจะเป็นเรื่องแปลกอะไร

เหมือนเวลาที่เราไปดูการแสดงสนุกๆ แล้วกลับบ้านด้วยยิ้มปริแก้มเหมือนๆ กัน

จินตนาการถึงเวทีโล่งๆ ในโรงละครที่อัดแน่นไปด้วยผู้ชม

คนแสดงไม่พูดไม่จา (มีการส่งเสียงบ้าง แต่ไม่มาก) แต่ตั้งหน้าตั้งตา ‘เคลื่อนไหว’ ร่างกายไปมา

บรรยากาศโดยรวมค่อนข้างเงียบ (อาจมีเสียงดนตรีประกอบบ้างเล็กน้อย)

เสียงที่เกิดขึ้นส่วนใหญ่ เป็นเสียงหัวเราะของผู้ชม เป็นระยะๆ

คนจำนวนมากนั่งหัวเราะคนๆ เดียว (หรือสองสามคน) ที่กำลังทำอะไรเงียบๆ อยู่บนเวที

เป็นบรรยากาศชวน ‘หวัวร่อ’ ดีใช่ไหม?

‘ความสด’ ของการแสดงละครใบ้ เป็นเสน่ห์เฉพาะตัวแบบเดียวกับละครเวทีและการแสดงดนตรีสด (ในกรณีที่ร้องและเล่นจริง) ซึ่งเป็นความสดที่หาไม่ได้ในกิจกรรมการดูภาพยนตร์ (กรุณาอย่าอุตริคิดถึง ‘หนังสด’ โดยเด็ดขาด!!) หรือการดูทีวี แม้ว่าจะเป็นการถ่ายทอดสดก็ตาม (เพราะเราไม่สามารถสัมผัส ‘คน’ และ ‘บรรยากาศ’ ของความสดจากทีวีได้จริงๆ)

นักแสดงละครใบ้อาจต้องเผชิญความยากลำบากทางการสื่อสารกว่านักดนตรีและนักแสดงละครเวทีเล็กน้อย (หรืออาจจะมาก)

เพราะกติกาสำคัญของละครใบ้คือการไม่พูด ซึ่งหมายถึงการปิดประตูความเคยชินของการสื่อสารพื้นฐานในชีวิตประจำวันของมนุษย์ขี้เหม็นอย่างเราๆ ท่านๆ ไปเรียบร้อยโรงเรียนเงียบ

(แต่ก็เห็นนักแสดงหลายท่าน ‘เปล่งเสียง’ แบบไม่เป็น ‘คำ’ ประกอบการแสดงด้วยเหมือนกัน เราเลยสันนิษฐานเอาเองว่า ถ้าไม่ได้เปล่งออกมาเป็น ‘คำ’ แบบที่มี ‘ความหมาย’ ก็คงอนุโลมให้เปล่งได้ไม่อั้น ในการแสดงละครใบ้)

ขณะเดียวกันก็ไม่ได้สื่อสารผ่านท่าทางที่ได้ทำการตกลงความหมายไว้ล่วงหน้า-แบบที่ออกแบบไว้ให้สำหรับคนที่เป็นใบ้จริงๆ ได้ใช้สื่อสารในชีวิตประจำวัน

การเลียนแบบท่าทางในชีวิตประจำวัน (หรือสิ่งมีชีวิตอื่นๆ ที่พบเห็นได้ในชีวิตประจำวัน)ของนักแสดงจึงเป็นอุปกรณ์สำคัญอย่างเดียวที่ใช้สื่อ ‘สาร’ กับผู้ชม

(มีบ้างบางคณะใช้อุปกรณ์ประกอบ แต่ก็ไม่มากนักหรอก)

นี่เป็นสิ่งมหัศจรรย์อย่างใหม่ที่เราเพิ่งสังเกตเห็น

ไม่ใช่แค่เรื่องความสามารถในการใช้ภาษาร่างกายในการ ‘สื่อ’

(เพราะอันนี้ใครๆ ก็รู้อยู่ว่าต้องฝึกกันมาอย่างเข้มข้น)

แต่เราสนใจ ‘ความเป็นไปได้’ ในการ ‘รับสาร’ ที่เกิดท่ามกลางความเงียบงันนั้นด้วย

นักแสดงหญิงท่านหนึ่งดูเผินๆ เหมือนออกมาทำโน่นทำนี่ตลกๆ

(โดยส่วนตัว เรา ‘ตีความ’ เอาเองว่าเธอกำลังประสบปัญหาต่างๆ ในการทำงานบ้าน)

เรา (และผู้ชมท่านอื่นๆ อีกหลายท่าน) รู้สึกขบขันกับกิริยาอาการของเธอจนเปล่งเสียงหัวเราะออกไปดังๆ หลายครั้ง…

…หลายครั้ง…

…และอีกหลายครั้ง...

แต่...ในท่ามกลางเสียงหัวเราะกึกก้องทั่วทั้งโรงนั้น

เป็นไปได้ไหมว่าเราอาจไม่ได้หัวเราะ ‘เรื่อง’ เดียวกัน...

เธออาจไม่ได้กำลังทำงานบ้าน แต่อาจกำลังทำความสะอาดสำนักงานก็ได้

ระหว่างที่ดูไปเรื่อยๆ (ละครใบ้แสดงหลายชุดหลายคณะ) เราแอบได้ยินคุณแม่ท่านหนึ่งกระซิบบอกลูกน้อยว่านักแสดงที่กำลังแสดงอยู่บนเวทีตรงหน้ากำลัง ‘ทำ’ อะไรอยู่

“ขึ้นบันไดลูก ขึ้นลิฟต์ เข้าบ้าน วางกระเป๋า สะดุดกระเป๋า กินข้าว ตกเก้าอี้ ฯลฯ”

ได้ยินแม่ลูกคุยกันก็น่ารักดี

แล้วบางบทบางตอน ทั้งแม่ทั้งลูกก็หัวเราะออกมาพร้อมๆ กัน

เราไม่ได้ตำหนิว่าคุณแม่ท่านนั้นกำลังปิดกั้นจินตนาการของลูกน้อย

ตรงกันข้าม กับรู้สึกสนุกไปกับการ ‘ตีความร่วมกัน’ ของคุณแม่คุณลูก

แค่นึกสงสัยเฉยๆ ว่าในเวลาที่พวกเขาหัวเราะไปพร้อม กันนั้น

เขาหัวเราะ ‘เรื่อง’ เดียวกันหรือเปล่า

ถ้าหัวเราะเรื่องเดียวกัน...ก็ดี

ถ้าหัวเราะคนละเรื่องกัน...ก็ยิ่งดี

จริงอยู่ว่าความสนุกประการหนึ่งระหว่างที่ดูละครใบ้ (นอกเหนือจากมุขตลก) คือความรู้สึกจดจ่อที่มีต่อ ‘การเดา’ ภาพที่เห็นตรงหน้าว่านักแสดงกำลังทำอะไร

เมื่อไหร่ที่เดาถูก (โดยไม่ต้องมีใครบอก เสียง “อ๋อ...อออ....” ในใจจะดังขึ้นมาเอง) ความจดจ่อนั้นจะผ่อนคลายคล้ายได้รับรางวัลใหญ่หลังลุ้นผลชิงโชค

แต่...

เราว่าความต่างของเรื่องราวที่เดา ก็เป็นความสนุกอีกอย่างหนึ่งเช่นกัน

ในความหมายของ ‘ความเป็นไปได้’

เราอาจไม่จำเป็นต้องหัวเราะเรื่องเดียวกัน

ในมุมของนักแสดง พวกเขาคงต้อง ‘ทำ’ บางสิ่งบางอย่างให้เกิดขึ้นบนเวที

แต่ในมุมของผู้ชม เราอาจไม่จำเป็นต้องเห็นตรงกับเขาก็ได้

(เหมือนที่นักอ่านไม่จำเป็นต้อง ‘คิด’ หรือ ‘ตีความ’ งานเขียนให้ ‘ตรง’ กับสิ่งที่นักเขียนพยายามจะบอก ดังที่ได้เคยยกคำของพี่โรล็องด์ บาร์ตส์มากล่าวประเดิม my space ไว้เมื่อคราวก่อนๆ โน้นแล้วว่า- The birth of the reader must be at the cost of the death of the Author.

คนทำหมดสิทธิ์

สิทธิ์ถูกโยนมาให้ตามอัธยาศัยของคนเสพ

เราคิดว่าการอ่าน ‘ความหมาย’ ผ่าน ‘เรื่องราว’ ของสิ่งที่เกิดขึ้นตรงหน้า (ไม่ว่าจะมีเรื่องหรือไม่มีเรื่องก็ตาม) เป็นกลไกสำคัญของชีวิตประจำวันที่หลีกเลี่ยงได้ยาก

เราต้องคอยเดาว่าในสถานการณ์แบบไหน ใครคิดอะไรอยู่

หรือในสถานการณ์แบบไหน เราควรปฏิบัติตัวอย่างไร

แย่กว่านั้น (หรือในทางกลับกัน อาจจะสนุกกว่า) คือ ในชีวิตประจำวันไม่มีใครคอยบอก ‘ความหมาย’ ต่างๆ เหล่านี้ให้เรา

มองในแง่ดี-อาจเป็นเพราะไม่มีความหมายไหน ‘ถูกต้อง’ ในทุกมุม ทุกๆ ความหมายล้วนมีข้อบกพร่องในบางมุมเสมอ

มองอีกแง่-อาจเป็นเพราะไม่มีใครยอมพูด ‘ความจริง’ กับเรา ไม่ว่าจะมีอะไรแอบแฝงอยู่หรือไม่ก็ตาม

เราจึงต้อง ‘คาดเดา’ สิ่งต่างๆ เอาเอง

รัก ไม่รัก เบื่อ รังเกียจ ขยะแขยง บูชา อยากอยู่ใกล้ อยากอยู่ไกล...

ล้วนแล้วแต่ต้อง ‘ตีความ’ เอาเองทั้งนั้น

(เพราะถึงแม้จะมีคนพยายามบอกตรงๆ เราก็ยังต้อง ‘อ่าน’ ความหมายนั้นด้วยตัวเองอยู่ดี ก่อนจะตัดสินใจเชื่อหรือไม่เชื่อ)

คุณสมบัติของงานศิลปะที่แท้อาจคล้ายคลึงกับชีวิตก็ตรงนี้

ความเป็นไปได้อันหลากหลาย...

(ว่าแต่...เราอาจไม่จำเป็นต้องเห็นตรงกันก็ได้นะ ; )

หลังจากชมละครใบ้ คุณดุนดูจะติดอกติดใจ ‘การสื่อสารไร้เสียง’ เป็นอันมาก

(อาจเป็นเพราะคุณดุนเห็นตัวอย่างการพูดไม่เข้าท่าจากท่านผู้นำมาเยอะ-ล่าสุดก็เรื่อง ‘ผู้มีบารมี’ นั่นไง) คุณดุนจึงชักชวนคุณวชิราให้ทดลองสื่อสารผ่านความเงียบดูบ้าง (เผื่อจะได้ทางออกที่ดีนำไปเสนอท่านผู้นำ)

บทสนทนาทดลองของทั้งสองคนจึงออกมาในรูปนี้

          ดุน:    ………………….. ………………. ………………………..

                   ……………………………………………….

          วชิรา: (เล่นด้วย) ..................................................

          ดุน:    ………………………………………………………………..

                   ……………………………………. ………………….. ……

          วชิรา: ………………………………………………………………...

                   …………………………………………………………………

                   ………… ……………………………………………………..

          ดุน:    ………………………………………….

          วชิรา:  ……………………………… ………………………………..

          ดุน:    …………………………………………………………………

                   …………………… …………………. ………………………

                   ……. ………………………………………………………….

          วชิรา:  พอเหอะ ใครจะอ่านรู้เรื่อง (วะ)

          (จบ)